In België wordt de kennis van de basisalfabetische vaardigheden bij volwassenen vaak onderschat, ondanks dat het een cruciale sleutel is voor deelname aan de maatschappij en economische mobiliteit. Volgens het laatste rapport van het Centrum voor Leerlingvolgsystemen (CLV) uit 2022 hebben nog steeds 15 procent van de volwassenen in Vlaanderen en Wallonië moeite met het herkennen van eenvoudige woorden, terwijl de cijfers in Brussel nog hoger liggen. Het probleem is niet nieuw: al sinds de jaren 90 wordt er gesproken over een “lettercrisis” bij volwassenen, maar de oplossingen blijven vaak te theoretisch of te beperkt.

De oorzaken zijn versnipperd, maar liggen voornamelijk in de combinatie van migratie, veranderende educatieve normen en de toenemende digitalisering. In een land waar het Nederlands en Frans naast de taal van de werkgelegenheid ook de taal van de administratie en het onderwijs vormen, blijft de kennis van de basisalfabetische regels voor veel migranten een obstakel. Bovendien heeft de focus op digitale vaardigheden in scholen de aandacht voor traditionele leesvaardigheden afgeleid, wat bij volwassenen vaak tot een “vergeten” letteralfabet leidt.

De rol van het onderwijs en volwassenenonderwijs

De overheid heeft in de afgelopen jaren verschillende initiatieven gelanceerd om het probleem aan te pakken, maar de resultaten zijn beperkt. Het Centrum voor Volwassenenonderwijs (CVO) biedt sinds 2015 de mogelijkheid om basisalfabetische cursussen te volgen, maar de opkomst is laag: slechts 20 procent van degenen die een inschrijving doen, voltooien de cursus. Een voorbeeld hiervan is het project “Leerlingen van nu” in de provincie Antwerpen, waar de focus ligt op praktische toepassingen van lezen, zoals het lezen van recepten of kaartjes. Deze benadering heeft aangetoond dat volwassenen sneller en beter resultaten behalen wanneer ze zien dat het leerproces relevant is voor hun dagelijkse leven.

Een ander belangrijks aspect is de integratie van letteralfabetische vaardigheden in de secundaire en hogere opleiding. Sinds 2020 moeten alle secundaire scholen in Vlaanderen een “letteralfabetische vaardigheid” in hun curriculum opnemen, maar de uitvoering verschilt sterk per school. In sommige scholen wordt dit beperkt tot een enkele les per jaar, terwijl andere scholen meer aandacht besteden aan individuele begeleiding voor leerlingen met specifieke behoeften. Dit creëert een onregelmatige situatie, waardoor volwassenen die zich later terugkwalificeren vaak nog steeds achterblijven.

  • In 2022 scoorde 35 procent van de volwassenen in Vlaanderen onder het minimumniveau voor basisleesvaardigheden, volgens het Vlaams Instituut voor de Toegankelijkheid van het Onderwijs (VITO).
  • In Wallonië is het percentage volwassenen met slechte leesvaardigheden hoger: 42 procent, vooral bij migranten en mensen met een laag opleidingsniveau.
  • Sinds 2015 zijn er in Vlaanderen 15.000 volwassenen toegelaten tot basisalfabetische cursussen, maar slechts 3.000 hebben de cursus afgerond.
  • De gemiddelde leestijd van een volwassene in Brussel bedraagt slechts 1,5 minuten per dag, volgens een studie van de Universiteit Gent.
  • In 2023 introduceerde de Vlaamse overheid de “Leesbonus”, een subsidie voor scholen die extra aandacht besteden aan leesvaardigheden bij volwassenen.

De impact op de maatschappij en de economie

Het gebrek aan basisalfabetische vaardigheden heeft directe gevolgen voor de deelname aan de arbeidsmarkt en de sociale integratie. Volgens een studie van Statbel uit 2021 hebben volwassenen met slechte leesvaardigheden een veel lagere kans op een betaalde baan dan hun collega’s met goede leesvaardigheden. In de sectoren met een hoog percentage migranten, zoals de horeca en de logistiek, is dit verschil nog groter: in deze sectoren wordt vaak een minimale kennis van de Nederlandse of Franse taal en eenvoudige rekenvaardigheden verwacht. Dit leidt tot een selectieproces dat de diversiteit in de arbeidsmarkt beperkt.

Bovendien heeft een gebrek aan leesvaardigheden ook een negatieve invloed op de participatie in maatschappelijke processen. Het invullen van formulieren, het begrijpen van advertenties of het lezen van informatie op websites is voor veel volwassenen een onoverkomelijk obstakel. Dit heeft vooral impact op migranten en mensen met een laag sociaal-economisch niveau, wat leidt tot een grotere afstand tussen de maatschappij en deze groepen. Een voorbeeld hiervan is het gebrek aan deelname aan burgerinitiatieven of politieke processen, wat de representativiteit van de democratie ondermijnt.

De meer info over de maatschappelijke gevolgen van slechte leesvaardigheden bij volwassenen kan worden gevonden op de website van het Centrum voor Volksgezondheid en Maatschappelijke Gezondheid (CVMG).

Wat kan men doen?

Om het probleem aan te pakken, is een combinatie van maatregelen nodig: betere integratie van letteralfabetische vaardigheden in het onderwijs, meer aandacht voor volwassenenonderwijs en een bewustere rol van de overheid in het aanbieden van toegankelijke informatie. Een belangrijke stap is het opzetten van samenwerkingsverbanden tussen scholen, volwassenenonderwijsinstellingen en werkgevers. Zo kunnen bedrijven bijvoorbeeld eenvoudige leesvaardigheden in hun selectieproces verplicht stellen, wat tegelijkertijd de arbeidsmarkt betere toegankelijkheid biedt. Daarnaast is het belangrijk om meer aandacht te besteden aan digitale alfabetisering, zodat volwassenen ook in een digitale wereld kunnen navigeren.

Ten slotte is het cruciaal om de maatschappij bewust te maken van het belang van basisalfabetische vaardigheden. Door meer campagnes te lanceren die de impact van slechte leesvaardigheden benadrukken, kunnen we een cultuur creëren waarin het belang van lezen en schrijven niet meer als een optioneel onderdeel wordt gezien, maar als een essentiële vaardigheid voor iedereen.